Nông nghiệp Việt với tư duy sinh thái bền vững 2026

Ngành nông nghiệp đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi mang tính tất yếu, khi những mô hình tăng trưởng dựa vào khai thác tài nguyên và gia tăng đầu vào dần bộc lộ giới hạn. Với Việt Nam – một quốc gia có thế mạnh xuất khẩu nông sản – câu chuyện này không chỉ là xu hướng, mà là yêu cầu nội tại để duy trì năng lực cạnh tranh trong dài hạn.

Thay vì tiếp tục tối ưu sản lượng bằng mọi giá, câu hỏi đặt ra lúc này là: làm thế nào để xây dựng một hệ thống sản xuất vừa hiệu quả, vừa duy trì được nền tảng sinh thái?

Khi mô hình tăng trưởng tuyến tính “chạm trần” sinh thái

Trong nhiều năm qua, nền sản xuất nông nghiệp Việt Nam được thúc đẩy chủ yếu bằng cách gia tăng đầu vào: phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và khai thác tài nguyên đất – nước. Mô hình này giúp duy trì sản lượng trong ngắn hạn, nhưng lại tạo ra áp lực tích tụ theo thời gian.

Các số liệu báo cáo cho thấy xu hướng này đang đi đến điểm tới hạn. Theo bài viết về tình hình lượng phân bón nhập khẩu năm 2024 trên Báo Công Thương, chỉ tính riêng năm 2024, Việt Nam đã nhập khẩu khối lượng kỷ lục trên 5,25 triệu tấn phân bón, với tổng giá trị vượt 1,71 tỷ USD.

Con số này phơi bày một thực trạng đáng lo ngại: nền nông nghiệp đang phụ thuộc nghiêm trọng vào nguồn dinh dưỡng “bơm” từ bên ngoài.

Song song đó, vấn đề lạm dụng hóa chất cũng ở mức báo động đỏ. Phản ánh về thực trạng “mê hồn trận” thuốc bảo vệ thực vật trên Báo Kiểm toán Nhà nước đã chỉ ra rằng, Việt Nam hiện có hàng nghìn hoạt chất được phép lưu hành, với mức tiêu thụ hóa chất trên mỗi hecta cao hơn đáng kể so với nhiều quốc gia láng giềng.

Những can thiệp mang tính “tăng cường đầu vào” này đang kéo theo ba hệ quả rõ rệt:

• • Hệ vi sinh vật bản địa bị tuyệt diệt, làm sụp đổ cấu trúc và độ phì nhiêu tự nhiên của đất

  • Nguồn nước ô nhiễm trầm trọng do tồn dư dinh dưỡng và hóa chất độc hại

  • Sâu bệnh đột biến và kháng thuốc, tạo ra những đợt bùng phát dịch hại ngày càng khó kiểm soát

Chuỗi phụ thuộc trong hệ thống canh tác

Điểm nghẽn hiện nay không xuất phát từ một yếu tố đơn lẻ, mà nằm ở tư duy vận hành toàn hệ thống. Các mắt xích trong sản xuất nông nghiệp đang tự trói buộc nhau thành một “chuỗi phụ thuộc cấu trúc” khép kín:

(i) Phụ thuộc nguồn giống

Việc lạm dụng giống lai nhập khẩu tuy đảm bảo tính đồng đều trước mắt, nhưng về dài hạn lại làm thui chột năng lực tự chủ và bỏ quên tiềm năng thích nghi tuyệt vời của các bộ gen bản địa.

(ii) Sự phụ thuộc vào nguồn dinh dưỡng bên ngoài

Khi đất mất đi hệ vi sinh vật và cấu trúc tự nhiên, khả năng giữ và chuyển hóa dinh dưỡng bị suy giảm rõ rệt. Lúc này, cây trồng không còn “tự nuôi” được như trước, buộc người sản xuất phải gia tăng lượng phân bón để duy trì năng suất. 

Tuy nhiên, việc bổ sung liên tục dinh dưỡng vô cơ chỉ giải quyết phần “biểu hiện” mà không phục hồi được chức năng sinh học của đất, từ đó hình thành một vòng lặp: càng phụ thuộc phân bón → đất càng suy yếu → nhu cầu phân bón càng tăng.

(iii) Cách tiếp cận trong bảo vệ thực vật

Trong nhiều trường hợp, việc sử dụng hóa chất được xem là giải pháp nhanh để kiểm soát sâu bệnh. 

Tuy nhiên, cách tiếp cận này mang tính “can thiệp trực tiếp” thay vì điều tiết hệ sinh thái. Khi các loài gây hại bị tiêu diệt, hệ vi sinh và thiên địch tự nhiên cũng bị ảnh hưởng, làm suy giảm khả năng tự cân bằng của hệ thống. 

Kết quả là sâu bệnh có xu hướng quay trở lại với mức độ khó kiểm soát hơn, thậm chí xuất hiện hiện tượng kháng thuốc, khiến người sản xuất phải tiếp tục gia tăng liều lượng hoặc thay đổi loại hóa chất.

Khi tiêu chuẩn trở thành rào cản kỹ thuật

Không chỉ dừng lại ở vấn đề môi trường, những hạn chế trong mô hình sản xuất hiện tại đang tác động trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Trong bối cảnh các thị trường lớn như EU, Hoa Kỳ hay Nhật Bản ngày càng siết chặt tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc, câu chuyện không còn nằm ở sản lượng, mà chuyển sang khả năng kiểm soát chất lượng một cách ổn định và minh bạch. 

Đặc biệt, tồn dư hóa chất đang dần trở thành một “điểm nghẽn kỹ thuật” mang tính hệ thống. Một lô hàng không đạt chuẩn không chỉ gây thiệt hại riêng lẻ, mà còn ảnh hưởng đến uy tín của cả ngành hàng, thậm chí kéo theo việc tăng tần suất kiểm tra hoặc áp dụng các biện pháp kiểm soát chặt chẽ hơn từ phía thị trường nhập khẩu.

Khi đó, những sản phẩm đáp ứng được tiêu chuẩn cao có thể tiếp cận các thị trường giá trị lớn, trong khi phần còn lại bị “đẩy” về các thị trường dễ tính hơn với biên lợi nhuận thấp. 

Nếu không cải thiện từ nền tảng sản xuất, nông nghiệp Việt Nam có nguy cơ bị mắc kẹt ở phân khúc trung – thấp, nơi cạnh tranh chủ yếu dựa vào giá thay vì chất lượng.

Nói cách khác, các tiêu chuẩn quốc tế không đơn thuần là rào cản, mà đang trở thành “thước đo” cho năng lực của toàn bộ hệ thống sản xuất. Khi mô hình canh tác chưa được điều chỉnh tương ứng, chính nó sẽ tự giới hạn khả năng mở rộng và nâng cấp vị thế của nông sản Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Vai trò ngày càng rõ của công nghệ sinh học (Probiotics)

Trước những thách thức của mô hình canh tác hiện tại, công nghệ sinh học – đặc biệt là ứng dụng vi sinh vật có lợi (Probiotics) – không chỉ là một giải pháp thay thế vật tư, mà là chìa khóa để kiến tạo lại hệ sinh thái canh tác.

Theo định hướng về việc tăng cường sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn đặt mục tiêu nâng tỷ trọng thuốc sinh học lên khoảng 30%, đồng thời hướng tới việc đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia dẫn đầu khu vực ASEAN trong lĩnh vực này. Các thông tin từ Cục Bảo vệ Thực vật cũng liên tục nhấn mạnh việc mở rộng ứng dụng công nghệ sinh học trong sản xuất.

Quá trình chuyển đổi này tập trung vào bốn trụ cột:

• • Phục hồi chức năng sinh học của đất: Sử dụng vi sinh vật để tái tạo mùn, phân giải dinh dưỡng khó tiêu, giúp đất tự “thở” và tự nuôi dưỡng cây trồng.

  • Tăng cường cơ chế tự bảo vệ của cây trồng: Vi sinh đối kháng bám rễ, tạo màng rào cản sinh học giúp cây trồng tự vệ từ bên trong, hạn chế tối đa sự xâm nhập của mầm bệnh.

  • Tái lập cân bằng trong hệ sinh thái canh tác: Thay vì “tiêu diệt” diện rộng, Probiotics kìm hãm quần thể gây hại ở mức an toàn, bảo vệ thiên địch và duy trì cân bằng sinh thái.

  • Giảm áp lực kiểm soát ở khâu cuối: Khi nền tảng sản xuất được cải thiện, rủi ro về tồn dư hóa chất và biến động chất lượng cũng giảm theo, giúp quá trình đáp ứng tiêu chuẩn thị trường trở nên ổn định và ít tốn kém hơn.

Có thể thấy, hướng tiếp cận sinh học không phải là một giải pháp đơn lẻ, mà là bước chuyển từ tư duy can thiệp sang tư duy điều tiết – nơi hệ sinh thái được xem là nền tảng cốt lõi của năng suất và chất lượng.

Tái định nghĩa mục tiêu tăng trưởng trong nông nghiệp

Nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước một “điểm tới hạn” – nơi mô hình chạy đua sản lượng bằng hóa chất đã bộc lộ rõ chi phí sinh thái khổng lồ và hiệu quả kinh tế suy giảm. Đã đến lúc mục tiêu tăng trưởng cần được tái định nghĩa: Năng suất phải được bồi đắp trên nền tảng một hệ sinh thái đất khỏe, vi sinh đa dạng và khả năng tự điều tiết của tự nhiên.

Sự chuyển dịch từ tư duy can thiệp bạo lực sang điều tiết sinh thái không chỉ là giải pháp gỡ rối trước mắt, mà là bước đệm sinh tử. Chỉ khi thay đổi từ nền tảng, nông sản Việt mới đủ sức vươn lên phân khúc giá trị cao, xác lập lại vị thế vững chắc trên bản đồ nông nghiệp toàn cầu.

>>> Chiến lược phát triển kinh tế Việt Nam: Sự hội tụ giữa nông nghiệp hiện đại và Văn hóa dân tộc trong tư tưởng Hồ Chí Minh

Nguyễn Trần Cát Tường